Het lot van Guernica
De lessen in een historisch moment en een hedendaags theaterstuk.
Welkom in de nieuwsbrief van Sarah Faict. Als kind vond ik grote groepen luid, intimiderend en overbodig. In mijn focus op die paar goede vriendinnen lag echter het fundament voor mijn volwassen obsessie: wat kan je wél aan met een groep? Op het moment dat ik een werkvloer betrad, wist ik het zeker. Organisaties kunnen waardevolle oefenplekken zijn voor collectief gedrag. Fundamenteel in deze tijden van grote uitdagingen. Moeilijk in een tijd waar het individu alle aandacht krijgt. Maar niet onmogelijk. Deze nieuwsbrief onderzoekt de magie in de ruimte tussen mensen. De kracht van het collectief. Samenwerking als een doel, niet alleen als een middel.
Hi 👋,
Afgelopen maand zat ik in de Bourla, tot tranen toe bewogen door een voorstelling over oorlog. In het verhaal én de creatie ervan ligt een diepere waarheid verscholen over wat gebeurt als mensen samenkomen rond een gedeelde missie. En dus ook over hoe we onze werkplekken zouden kunnen inrichten.
Donderdag 20 oktober 2025, ca. 21:30
Ik heb net het stuk Guernica Guernica van FC Bergman in het Toneelhuis gezien en ben tot tranen toe bewogen. Het is een woordeloze voorstelling over de onmogelijkheid om oorlog te verbeelden. FC Bergman bekijkt de betrokkenen bij de oorlogsmisdaad van 1937 in de Noord-Spaanse stad Guernica: zij die hem ondergingen, zij die hem aanrichtten en zij die ernaar keken1. FC Bergman deelt een mokerslag uit met het thema, maar het was niet alleen dat dat me zo ontroerde. Het waren de meer dan 80 figuranten die mee het stuk gemaakt hebben.
Guernica symboliseert als weinig andere plekken ter wereld de eeuwigdurende discussie over de natuurstaat van de mens: zijn we in onze kern tot het goede of het kwade geneigd? Voor het onderwerp van deze Substack - een onderzoek naar de herontdekking van collectieve kracht op de werkvloer - is ook die vraag bijzonder relevant. Er is namelijk weinig ander debat waar meer op het spel staat, ook als het op de inrichting van de werkvloer aankomt: krachtdadig leiderschap of een sterk collectief, individuele prestatie of samenwerking, vlakke of hiërarchische structuur, controle of autonomie, kwetsbaarheid stimuleren of veerkracht creëren,…
Mezelf verdiepend in de natuurstaat van de mens, leer ik dat de bewijzen uit de evolutieleer voor zowel de ene - we zijn goed van aard - als de andere kant - we zijn slecht van aard - overtuigend zijn. Wat als je de vraag nu eens vanuit filosofisch perspectief zou benaderen, dacht ik.
En toen kwam Guernica Guernica van FC Bergman.
Het stuk opent met de volgende (apocriefe) zin2 van Jean-Jacques Rousseau, de beroemde 18de-eeuwse filosoof:
In Guernica wonen de gelukkigste mensen ter wereld; hun zaken worden geregeld door een groep boeren onder een eik en hun beslissingen getuigen altijd van wijsheid.
Vóór het bombardement op Guernica (door de Nationalisten van Franco), stond er in Guernica een boom, de beroemde Eik van Gernika. Het was een eeuwenoud symbool van Baskische vrijheid. En voor Rousseau representeert het zijn ideale maatschappij:
Een gemeenschap die nog niet verdorven is door ongelijkheid, bezit en competitie, waarvan de leden beslissingen nemen op basis van echte volkssoevereiniteit en die klein genoeg is om elkaar te kennen en direct te participeren.
Nét dat symbool - de eik van Guernica - wordt gewelddadig verwijderd tijdens het bombardement op 26 april 1937. Ook dát was een symbolische daad van de Nationalisten van Franco om het moreel van de Republikeinen in de Spaanse Burgeroorlog te breken. De bommen zijn voor het eerst op het Europese continent gericht op burgers. Meer dan 800 mensen - mannen, vrouwen en kinderen - sterven tijdens de bommenregen.3
Guernica toont dat de mens niet alleen goed of niet alleen slecht is. FC Bergman laat het utopische beeld van de harmonieuze gemeenschap hard botsen met de andere werkelijkheid van Guernica: het bombardement en de vernietiging van precies die gemeenschap. Die fundamentele spanning vind je ook terug in het werk van Rousseau: de mens is van nature vrij en goed, maar de samenleving - gecreëerd door de mens - maakt hem geketend en corrupt.
De vraag wordt dus: hoe creëer je een samenleving waarin mensen hun natuurlijke goedheid en vrijheid - wat Rousseau nobles sauvages noemde - kunnen behouden? Of als het om werk gaat: hoe blijf je weg van corporate structuren zonder ziel en puur transactioneel werk zonder purpose?
Guernica Guernica als experiment
Terug naar de Bourla. Na de voorstelling praat ik met Marie Vinck van FC Bergman over Guernica Guernica. Wat ze vertelt raakt een gevoelige snaar bij de organisatieontwikkelaar in mij. Ze vertelt dat het vooraf niet duidelijk was welke personages ze zochten. De mensen kregen een verhaal, een rol, die bij hen paste en samen maakten zij het stuk.4
“Waar wij als makers doorgaans op het voorplan staan, en figuranten vroeger op bepaalde momenten werden ingezet als één grote groep, spelen ze ditmaal echt de hoofdrol.”
Marie Vinck
Er gebeurt iets opmerkelijks op de scène tijdens Guernica Guernica in de Bourla: een vrijwillige gemeenschap van 80 mensen verwezenlijken een bijzondere missie: het verhaal vertellen van Guernica.
Wat gebeurt er precies? Mensen kozen ervoor om deel te zijn van deze gemeenschap. Niet omdat het moest, maar omdat ze zich verbonden voelden met het verhaal. Ze waren dus intrinsiek gemotiveerd. Elke vrijwilliger had bovendien zijn of haar eigen verhaal en daardoor een sterke connectie met zijn of haar personage op de scène. Ze hadden elk een eigen identiteit, met een duidelijk doel in het grotere geheel. En de gedeelde missie - het verhaal vertellen van Guernica - werd de ontmoetingsplek waar iedereen samenkwam. 80 verschillende perspectieven, personages, en verhalen verweven tot een krachtig geheel. Geen top-down regie, wel een organisch proces van collectieve intelligentie.
De vertaling naar onze werkplekken
Het creatieproces van Guernica Guernica leert ons dat een missie geen marketingtool is - het is een ontmoetingsplek. Net als de eik van Gernika ooit was. Authenticiteit is cruciaal. Mensen doorprikken meteen het verschil tussen een missie en een slogan. Het mag een bestemming creëren zonder een keurslijf te zijn: iedereen heeft zijn of haar eigen bijdrage te doen aan de missie. Het zou zingeving moeten geven dat groter is dan individueel succes. En het belangrijkste van al: het vraagt om transparantie en meedoen.
Laten we dus missies creëren als een eik. Diep geworteld en geduldig groeiend. Een ontmoetingsplek waar mensen vrijwillig samenkomen, waar diversiteit en eenheid samengaan, waar wijsheid ontstaat uit transparante, collectieve besluitvorming en waar mensen zich niet alleen voelen en zichzelf kunnen zijn. Een levend iets dat schaduw en ruimte maakt - niet voor één seizoen maar om te blijven.
De eik van Gernika was de missie. De missie is de plek. En het gesprek rond de missie - de gemeenschappelijke plek - creëert de authentieke verbinding.
Maar verbinding alleen is niet genoeg. Hoe gaan we van daar naar échte samenwerking? Daarvoor staan we best stil bij waarom collectief handelen zo fundamenteel is voor deze tijd. En vervolgens hoe je er momentum voor creëert in je organisatie.
Dat is iets voor een volgende brief. Tot dan 👋!
Volg mee. Doe mee. Want echt, samen wordt dit zoveel beter.
Toneelhuis. Guernica Guernica door FC Bergman. https://www.toneelhuis.be/nl/programma/2025-2026/guernica-guernica (geraadpleegd op 28 november 2025)
Deze quote wordt vaak aan Jean-Jacques Rousseau toegeschreven, maar is waarschijnlijk apocrief. De uitspraak vat wel de essentie samen van zijn denken over volkssoevereiniteit en kleine gemeenschappen zoals beschreven in Du Contrat Social (1762).
Beevor, Anthony. De strijd om Spanje: De Spaanse Burgeroorlog 1936-1939. Amsterdam: Anthos, 2006.
Vinck, Marie. “FC Bergman staat met 100 man op de vloer voor ‘Guernica Guernica’: ‘De 80 figuranten spelen de hoofdrol’.” Gazet van Antwerpen, 13 september 2025.